Foto - Arkiva Gert Brojka
Foto - Arkiva Gert Brojka

Ishte mbasdite gushti. Dielli ndriçonte një pjesë të barit të thatë rrëzë murit rrethues të shtëpisë, kur një plak me një akullore në dorë (që kishte filluar të shkrinte), ndaloi në mes të trotuarit, nxori shaminë dhe nisi t’i fshinte me ngathtësi buzët nipçes së tij. Në atë çast, për herë të parë konstatova se asnjëherë nuk kisha thirrur : Gjysh, o gjysh!

Nuk i kisha njohur gjyshërit e mi. As atë nga ana e nënës, as atë nga ana e babait. Kujtimet e mia janë kujtimet e zbulimit të imazhit të tyre në tri fotografi. Më saktë, dy fotografi dhe një pikturë e realizuar sipas fotografisë së librezës ushtarake të gjyshit nga ana e nënës, origjinalin e së cilës do ta shikoja për herë të parë vetëm mbas vdekjes së gjyshes, në vitin 2004, kur ajo nuk ishte më aty për të ruajtur « thesarin » e saj.

Fotografitë e tyre i kam parë disa herë. Me vëmendje. Më duhej t’i vështroja që ato të ekzistonin realisht. Por nuk ua kam dëgjuar asnjëherë zërat, intonacionet e të folurit. As kam ndier ngrohtësinë që rrezaton një njeri i dashur kur e ke pranë.
Portreti i pikturuar i babait të nënës ishte i vendosur në dhomën e pritjes në shtëpinë e dajës së madh, ku jetonte edhe gjyshja, përballë, sapo hapje derën. Me veshje ushtarake. Kapelen me yll në mes. Ishte pikturuar nga një ushtar që kishte kryer shërbimin ushtarak në repartin ku punonte daja tjetër, më i vogli (më vonë, kur njoha zborret, kisha uruar që ushtarit t’i ishin dhënë disa ditë leje).

Në dhomën e pritjes kishte tre kolltukë, një tavolinë të vogël vendosur në mes, një qilim të zi me motive, si dhe një luleshqiponjë të mbjellë në një vazo të madhe në krah të derës së ballkonit që, kur ishte e hapur, era i gufonte perden prej tyli. Aty priteshin miqtë e rrallë e të rëndësishëm. Të tjerët, në kuzhinë. Në raste fejesash e martesash, kur më qëllonte që të hyja atje, vështrimi i parë shkonte menjëherë te portreti i gjyshit. Gjatë kohës që gjindja shkëmbehej nga një cep i dhomës në tjetrin deri në pambarim : «Si keni qenë ju ? Mirë. Po ju ? Andej nga Erveheja si janë ? Fëmijët ? Burri ? Mirë ?… », vështroja portretin e gjyshit. I vetëm, me vetulla të ngrysura e kapelën ushtarake me yll. Në ditët e tjera, për mua që nuk jetoja aty, por që isha gjithmonë « për vizitë », ajo dhomë e pastër, e rregulluar me kujdes, ku asgjë nuk luante vendit, kishte diçka prej muzeu.

Ndërsa shtëpisë sime i njihja çdo qoshe. Ajo nuk ishte si ato ndërtesat standarde që komunistët kishin ndërtuar mbas Luftës së Dytë për të strehuar funksionarët e ardhur nga jugu, por ishte një « shtëpi përdhese », siç i thonin banorët e pallateve, ndonëse trikatëshe. E vjetër, me shumë dhoma, hatulla, bodrume, oborr e rrugica të ngushta që lidheshin me kopshtet e shtëpive përreth; me mure të gjerë ku, i vogël, strehohesha në të çarën e dritareve duke luajtur apo duke vështruar përjashta.

Në dhomën e miqve (kështu i kishte ngelur nga e kaluara) ku jetonte gjyshja, në dollapin e saj, mes fustaneve e palltove të zeza, zbulova për herë të parë fotografinë e gjyshit (bashkë me atë të stërgjyshit dalë në Bari të Italisë rreth viteve ’20, në një dekor që të kujtonte ato të Marubit). Të dyja ishin nën xham, por të rrethuara me korniza të stileve të ndryshme. Ajo e gjyshit ishte një fotografi pasaporte e zmadhuar. Qeleshja e bardhë, xhaketa e errët dhe këmisha e bardhë e mbërthyer deri lart. E qartë sa dalloheshin edhe vijat e bebëzave të syve. Tepër e qartë për një fotografi pasaporte. Tepër «e gjallë» për dikë që kishte vdekur. Të paktën kështu mendoja në atë kohë. Ato, fotografitë, do të kishin qenë të varura në mur, por nuk e di kur dhe përse rrinin aty, në dollapin e gjyshes. Aty kam parë për herë të parë edhe fotografinë ku gjyshi është fotografuar në rrugë, në ecje e sipër, në të dalë të dyqanit të tij, me sytë e ulur, duke dredhur cigaren. Sa herë e shikoja, e imagjinoja para dhe pas shkrepjes së aparatit. (Ai fillonte e lëvizte në mendjen time si në kinema. Në një sekuencë shumë të vogël.) « Nuk e pushonte asnjëherë atë duhan të shkretë ! Një cigare e vinte në veshin e majtë, një në të djathtin, një poshtë qeleshes, një në buzë e një duke e dredhur. Pa pushim. Derisa ia hëngrën jetën… » – thoshte gjyshja. Këtë e kisha dëgjuar disa herë. Ashtu siç kisha dëgjuar se dinte të tregonte bukur. Fjalëpak, por kur niste të tregonte, të gjithë e dëgjonin me vëmendje. Seç kishte një lloj magjie.
Rreth adoleshencës, duke parë fotografitë e gjyshërve të mi, kërkoja të gjeja ndonjë ngjashmëri. Fizike, sigurisht. Po nuk gjeja. Dhe në ato çaste ata më bëheshin të huaj. Madje më dukej çudi sesi mund të isha nipi i tyre. Sepse fotografitë e tyre ishin statike, ballore. Asnjë lëvizje e trupit. Ato më jepnin vetëm identitetin e tyre civil. Dhe jo shprehjet e tyre individuale.

Kur pashë për herë të parë fotografinë « Tirana 61 » të fotoreporterit turk Goksim Sipahioglu, ku në plan të parë dallohen dy pleq duke biseduar diku para monumentit të Partizanit të panjohur, menjëherë mendova gjyshërit e mi. Një imazh që nuk e kisha parë asnjëherë, por që mund ta kisha imagjinuar. Ashtu siç më ndodhte të imagjinoja gjyshin tek hynte nga porta e madhe, përshkonte oborrin, ulur në hajat duke pirë kafen, duke pirë ujë në çezmë… Duke i imagjinuar kërkoja të njihja portretin e tyre të vërtetë, dhe jo atë të pozuarin.
Ata dy të moshuar, të fotografuar nga Sipahioglu pa qenë në dijeni, janë tërheqës sepse nuk pozojnë duke i dhënë vetes rëndësi. Ata nuk janë të shkëputur/të ndarë nga vetvetja. Një çast desha ta zmadhoj fotografinë për të parë nga afër tiparet e tyre, por jo; çka më tërhiqte ishte qëndrimi i tyre, pozicioni i tyre aq shprehës.
Të dy gjyshërit e mi kishin vdekur para se unë të vija në jetë. Madje, para se nëna ime dhe im atë të martoheshin. Nuk ishin takuar asnjëherë në të gjallë të tyre. Nuk kishin « ndërruar asnjëherë cigaret ».

Shpeshherë kam pyetur veten : Çfarë kam trashëguar prej tyre? S’mund të them asgjë me siguri. Por patjetër që do të kem marrë diçka nga dobësitë e tyre. Për këto askush nuk më ka folur (se nuk flitet keq për të vdekurit), por, duke njohur dobësitë e mia, mund t’u jap atyre disa, sa për t’i bërë më të prekshëm. Më njerëzorë.

NGATirona
BurimiTirona
SHPËRNDAJE
Avatar
Mirsevini në faqen e komunitetit Tironas https://www.tirona.website/ Faqja Tirona ka si mision te bashkoje te gjithe qytetaret Tironas ne mbrojtje te vlerave historike, kulturore dhe patriotike te qytetit tone. Bashke jemi me te forte.