Që kur fëmijët fillonin të rriteshin, i pari i shtëpisë preokupohej për të ardhmen e tyre në mënyrë që ata ta përballonin sa më mirë atë. Kësisoj lindi fenomeni apo “institucioni” i fejesës, që është një marrëveshje paraprake, një lidhje dhe premtim fillimtar, një dhënie fjale. Sipas kanunit të krahinës së Bendës, ”me u feju”, d. m. th., kur dy shpi i kan
dhan fjalën njana-tjetrës, me an të shkusit, për me u ba miq, kur njana pal premton me i dhan gocën pals tjetër për me u martu ma von”.

Nëse në Malësi të Tiranës miqësitë lidheshin që kur fëmijë! ishin të vegjël, në qytetin e Tiranës ata fejoheshin rreth një vil para martese. Fejesat kryheshin edhe këtu me “shkuesi”. Rolin e shkuesit në qytetin e Tiranës e kryente një grua, e cila ishte ngarkuar nga njerëzit e afërm të djalit t’i propozonte familjes së vajzës fejesën, në emër të familjes së djalit.

Shkuesja këtë propozim ia bënte nënës së vajzës (gocës). Mbas diskutimev- në familje e pasi merrej edhe mendimi i dajave, xhajave apo kumbarëve të shtëpisë, merrej një vendim. Mbas disa ditësh familja e vajzës duhet të kthente një përgjigje. Kur kërkesa nuk pranohej, familja e vajzës kthente një përgjigje të tillë diplomatike, për të mos ofenduar shkuesin dhe familjen e djalil (pasi një kërkesë për martesë është vlerësim për familjen), si për shembull: “E kemi të re gocën e nuk ka hala kohën për martesë” . Ose: “E kemi në fjalë në vend tjetër, jemi duke pyt”.

Nëse në parim binin dakord e kur pyesnin për djalin dhe familjen e tij dhe bindeshin se kërkesa ishte e pranueshme, ia Epnin pëlqimin shkueses, por në fund për të përfunduar
bisedimet hynin në mes burrat e të dy shtëpive. Vetëm gjatë bisedimeve të të parëve të shtëpive, vendoseshin sa do të ishte pagesa për vajzën, caktohej dita e kurorëzimit, vendoseshin kushtet e kontratës për detyrimet e secilës palë, si dhe shuma e niabetit (shuma që duhet të paguante burri, në rast se ç’kurorëzohej nga gruaja). Kur bëhej kurorëzimi vajza dhe djali nuk ishin të pranishëm, por vetëm përfaqësuesit e tyre dhe dëshmitarët.

Ditën që kurorëzohej, vajzën e çonin në shtëpinë e dajës, dhe mbasi kryhej ceremonia e kurorëzimiti jepnin një unazë. Unazën ia lidhnin në flokë, ose ia futnin në xhep, për t’i treguar se tani je e fejuar. Vajza duhet të ishte e re, e shëndetshme, me qëndrim të mirë, me prindër të mirë, shtëpie madhe e sojit. Ndërsa djali duhet të ishte punëtor, i ri, i ndershëm, me gjendje të mirë ekonomike, e prindër të mirë. Sundimi i burrit në martesë është i vetëm pasojë e thjeshtë e sundimit të tij ekonomik dhe do të zhduket bashkë me këtë te fundit.

Akti i premtimit quhej fejesë midis të rinjtë; ata quheshin të fejuar, “ të zënë”. Në rrethin e Tiranës kanë ekzistuar disa tipe të fejesave: Fejesa me shkuesi (kur një person i caktuar me besim të plotë nga të dyja familjet, ndërhyn për lidhje miqësie), aplikohet edhe sot kjo mënyrë fejese. Zakonisht në Tiranë është një grua fillimisht që bën propozimin e familjes së djalit, e pasi merret aprovimi, kalon në një tjetër stad, hyjnë në mes burrat e shtëpisë, të parët e shtëpisë, pasi fjala e burrit zinte tjetër peshe.

Me grabitje (kur familjet për shumë arsye nuk bien dakord, për lidhje krushqie, atëherë grabitej vajza). Ekzistonte kjo lloj martese, kur familja e vajzës nuk ishte dakord, dhe vajzës i  është rrëmbyer shamia nga koka, këtë vajzë nuk mund ta marrë asnjë tjetër veç atij që i rrëmbeu shaminë.

Me të rame brenda (përgjigja jepej aty për aty). Janë në përgjithësi raste kur të dyja palët duan të forcojnë miqësinë që kanë në mes tyre, “me e trash miqsin mo shum. Du me ma fal
gocën për çunin tem.” Në këtë rast, kërkesën për fejesë e bën vetë i ati i djalit, sepse është i bindur se kjo kërkesë e tij, pa tjetër që do të pranohet.

Me shkëmbim të vajzave (jep vajzën dhe merr nuse për djalin në të njëjtën familje në mënyrë që mos të paguante asnjëra palë).

Me të folur ballë për ballë, jo në shtëpinë e vajzës, por në një shtëpi tjetër apo vend tjetër jashtë shtëpisë. Kur dy baballarët janë miq, ose të njohur të afërt, kur ruajnë respekt për njëri-tjetrin, kur kanë pasur hasmëri, për të shuar sherret atëherë lidhin miqësinë, por jashtë shtëpisë.

Fejesat në Malësinë e Tiranës zgjateshin mesatarisht 7 deri në 10 vjet pasi ato bëheshin kur dy të rinjtë ishin 10-15 vjeç, me ardhjen e djemve në periudhën e pubertetit. Martesa e të
rinjve, në të kaluarën, ishte një çështje që diskutohej e vendosej nga të parët e shtëpisë, anëtarët më të vjetër në moshë, duke përjashtuar dëshirën apo vullnetin e të rinjve. Ky është një fenomen që vërehet në çdo zonë shqipfolëse. ”Fejesa nuk ka vade, ajo zgjat, sa e shofin me udh dy palt”, thuhet në Kanun.

Afërmendsh se e Vështruar nga sot, nga vetëdija e shoqërisë shqiptare të emancipuar e të qytetëruar, ky fenomen është me natyrë të theksuar patriarkale, i papranueshëm dhe që shkelte rëndë të drejtat e të rinjve, si të vajzës ashtu dhe të djalit, pasi për fatin e tyre, nënkupto raportet erotike dhe tërheqjen reciproke, vendosnin të tjerët. Për këtë arsye jo të gjitha martesat ishin të lumtura, jo gjithmonë arrihej ”shkrirja” erotike, edhe seksuale, midis njëri-tjetrit.

Por, nga ana tjetër, duhet të kemi parasysh rrethanën shoqërore të kohës, vetëdijen  që sundonte dhe kompromiset që bëheshin në këtë rast. Të mos harrojmë se liria e vajzës ishte tejet e kufizuar, emancipimi i shoqërisë shumë i ulët, prandaj dhe kushtet për të realizuar njohje paraprake midis të rinjve që pëlqeheshin, ca më pak raporte erotike seksuale, as që mund të ekzistonin në një shoqëri të mbyllur, tejet të kontrolluar, moralisht “puritane”, e tipologjisë thuajse feudale e rurale. Integriteti moral i vajzës ishte i shenjtëruar, i pacenueshëm. Për cenimin e nderit të saj, qoftë dhe me fjalë, derdhej gjak.

Një tjetër arsye e fejesave në zgrip të moshës së fëmijërisë dhe kalimit në moshën e pubertetit ishte edhe garancia që jepej, sidomos ndaj familjes së vajzës, për t’u zënë si nuse e ardhshme, për të qenë kështu e “mbrojtur” e nën krahët e familjes së burrit të ardhshëm, çka krijonte premisat që gjasat e një marrëdhënieje të fshehtë dashurore me dikë të “panjohur” apo të “pamiratuar” nga familja, edhe sikur tinëz të pëlqeheshin e të duheshin, të mos funksionon dot.

Sakaq duhet sjellë në Vëmendje edhe argumenti i tretë se martesat në moshë të re të vajzës vinin edhe si pasojë e mendimit që nusja e ardhshme të kishte moshën më të frytshme për lindjen e fëmijëve sa më të shëndetshëm, pasi ajo ishte e re dhe e fuqishme; gjithashtu, të kishte shansin për të lindur shumë fëmijë, sikurse preferohej përgjithësisht aso kohe. Këtu doemos vepronte edhe faktori ekonomik, pasi mosha e re kishte edhe mundësi më shumë për të përballuar punët e rënda në bujqësi të fshatit, punët në shtëpi, mbajtjen dhe rritjen e fëmijëve etj.

Pushteti që gëzonte i zoti i shtëpisë, i pari i shtëpisë, ishte absolut për shkak të mbizotërimit patriarkal të mënyrës së jetesës. Por duhet të theksojmë se pozitën më të nënshtruar e kishin vajzat. Pra për lidhjen martesore të vajzave vendoste babai i saj, edhe nënës se vajzës nuk i kërkohej mendim, ndërsa për dëshira as që bëhej fjalë.

Në lidhjet martesore në të kaluarën shtresa të caktuara  shoqërore lidhnin miqësi mes tyre. Pra një familje fshatari lidhte miqësi me një tjetër të të njëjtit nivel ekonomik, apo nga familje tregtari lidhte krushqi me një tjetër familje tregtari. Këto lloj krushqish krijonin miqësi më të qëndrueshme.

Pra për lidhjen e miqësisë pushteti i babait dhe i familjes (burrave të fisit) ishte absolut, ndërsa nëna nuk merrte pjesë as nuk përzihej drejtpërdrejt në martesën e fëmijëve. Kur një djalë është jetim, për të mendojnë të afërmit e tij, ose ai vete kujdeset për fejesën e tij.

Përgatitjet për fejesat bëheshin më shumë me iniciativën familjarëve të djemve, pasi kërkohej fillimisht përzgjedhja familjes së vajzës, por jo vetëm. Kërkohej gjithashtu edhe familja e nënës së saj.

Në Tiranë është e përdorur (edhe sot ekziston) shprehja: “Do me mor gocë, pyt mo par për nonën”. Nëna në familjen shqiptare është vlerësuar si “moraliteti” i saj. Por jo vetëm ana morale, pra besnikëria dhe ndershmëria. Nëna merrej si shembull edhe për cilësitë si amvisë shtëpie, si edukatore për fëmijët e saj, si karakter, si ndërmjetësi që ruan marrëdhënieve te mira midis palës së burrit (vjehrri, vjehrra, kunati, kunata) dhe palës së gruas (dajat, tezet) si dhe gjithë farefisit apo krushqive që vinin nga të dyja anët. Nëna-grua e shtëpisë ishte një lloj plazme që ngjizte dhe “lubrifikonte” raportet tensionuara, zbuste acarimet, shmangte keqkuptimet, ofronte respekt e dashuri ndaj njerëzve të burrit të saj, krijonte paradigmën e njeriut të drejtpeshuar që u jep udhë problemeve të lindura. Nga ky këndvështrim, roli i nënës si shembull imitimi e përqasjeje fiton konotacione të shumëfishta, jo vetëm ato që lidhen me moralin dhe ndershmërinë e saj, por edhe gjithë të tjerat.

Të afërmit e vajzës apo djalit niseshin nga parimi për ti’ zgjedhur “ shtëpi me emër të mirë”. Gjithashtu fejesat janë bërë duke respektuar radhën sipas moshës. Nuk mund të fejohej vëllai përpara motrës, apo nuk mund të fejohej vajza e vogël para së madhes. Ky fenomen edhe në ditët tona mund të haset. Kapërcimi i radhës është konsideruar si fyeje e mungesë
respekti. Respektohej radha, jo vetëm brenda familjes, por edhe në fis (kushërinjtë e parë që jetojnë në një shtëpi).

Një tjetër aspekt që respektohej më fanatizëm ishte fakti se nuk mund të lidhej miqësi pa qenë disa breza larg (shtatë breza), si nga ana e babait ashtu dhe e nënës. Kjo vinte nga përvojat e largëta e tradicionale për të shmangur me çdo kusht problemet që shkaktoheshin nga afritë e gjakut. Duke iu shmangur me çdo kusht lidhjeve pranë-incestuale (flasim për brezin e dytë e të tretë), kërkimi i një lidhjeje që shtrihej gjer në shtatë breza krijonte garancinë për të bërë nul çdo gjasë deformimi fiziologjik a sëmundje që vinte si pasojë e afrisë së gjakut.

Ky zakon ndër shqiptarët ka qenë i rreptë, gati një verdikt. Është kjo një nga arsyet përse lidhjet kërkoheshin përtej fshatit, me qëllim që të garantohej ndryshueshmëria e gjeneve. Nga ana tjetër, përveç kujdesit ndaj “racës”, “genit”, bëhej po kaq kujdes që vajza apo djali i zgjedhur dhe i pëlqyer të ishin njerëz të mirë e punëtorë, të ndershëm, ku të spikaste trimëria, bujaria, hijeshia, fisnikëria; të kishin shëndet të mirë mental, pa sëmundje të kohës (sifiliz, tuberkuloz, etj).

Një tjetër element që s’mund të anashkalohej për të qenë një krushqi e pëlqyeshme, ishte edhe pozicioni ekonomik. Familjet e vajzave synonin që ato të martoheshin në familje të kamura ekonomikisht, në mënyrë që vajza të kishte kushte të mira jetese, po jo domosdoshmërisht. Është edhe sot një shprehje ”mo mirë fukara, po i ndershëm”. Në një shumicë rastesh këngëtari popullor i këndon dashurisë së sinqertë në çift, duke lëvduar e sublimuar dashurinë si të tillë. Kjo dëshmon një vetëdije të përparuar, ku dashuria shndërrohet në elementin bazal të harmonisë dhe lumturisë. Përveç afirmimit si koncept të përparësisë së dashurisë mbi pasurinë, nga ana tjetër, në një varg këngësh tiranase shprehet edhe pamundësia realizimit të dashurisë midis çunit të varfër që s’ka pare me “ble” gocën e kërkuar nga dikush i pasur.

Ankesa vjen kryesisht nga djali, i cili i deklaron vajzës dashurinë e tij të thellë e tronditëse, gjithashtu, në formë pikëllimi, ndonjëherë edhe anateme, i kujton asaj se ”gjithë jetën ka me e kujtu”, se shtratin e nusërisë do ta ketë të ”ftohtë” dhe se do të ”vajtoj plot me lot”. Ky fatalitet ishte pjesë e vetë rrethanës, ashtu sikurse shfaqet edhe si thelb i vetë dashurisë kur ajo pamundësohet nga mospëlqimi reciprok, largësia, ndarjet, vdekjet, konfliktet etj.

Gjithsesi, raporti me gjendjen ekonomike, pra me pasurinë, mbetet një vektor i kudogjendu në mjaft këngë tiranase, pasi një pjesë e madhe e shoqërisë ishte në gjendje ekonomike të varfër dhe fati i vajzës përcaktohej nga prindërit, të cilët synonin ta martonin në një familje me kushte ekonomike sa më të mira. Prandaj dhe rapsodi i thur lavde dashurisë duke vlerësuar me të drejtë në dashuri nuk funksionon aq pasuria sesa tërheqja reciproki dhe ndjenja e ngrohtë në çift. I njëjti raport vendoset edhe midis ndershmërisë dhe hipokrizisë apo njeriut që mund të jetë i kamur por me vese dhe i zvetënuar.

Fejesat detyrimisht bëheshin brenda te njëjtit besim fetar. Kjo shpjegohet edhe me një farë ”homogjeniteti” religjioz mysliman që kishte Tirana dhe fshatrat e saj. Doemos që si martesa brenda të njëjtit besim, ato shprehin edhe marrëdhëniet e ngurtësuara të kohës, me një mbishtresim fanatik e religjioz, që e mbante të mbyllur brenda një qerthulli të padepërtueshëm vetë dashurinë dhe martesat përtej sektit fetar të aplikuar. Por nuk kanë munguar rastet kur dashuria i ka shkelur normat e zbatuara kolektivisht dhe të rinjtë
dashuruar kanë realizuar martesën e tyre duke u arratisur gjetkë falë aktit të “rrëmbimit”. Martesa të tilla kanë qenë shumë të pakta dhe përgjithësisht të refuzuara nga të dyja  anët, si nga familja e djalit ashtu dhe nga ajo e vajzës.

Shpesh ato kanë përfunduar në mënyrë tragjike, me ndarje të mëvonshme, rikthime në familje, me konflikte, grindje, rrahje e gjer në vrasje. Me kohë kjo ngurtësi nisi të zhbëhet, mendësi të reja filluan të bëhen pjesë e vetë konceptit mbi martesën me fe të ndryshme, mendësi të cilat fituan gjithnjë e më shumë terren nga vetë zhvillimi i shoqërisë, rënia e paragjykimeve, humbja e impaktit të religjionit ndaj vetë martesës, sidomos të institucioneve që praktikojnë atë, zgjerimi i hapësirës shekullore, kritika ndaj spekulimeve dhe Zhvlerësimi i “mëkatit” apo “blasfemisë” kur martesa realizohet midis të rinjve me fe të ndryshme etj.

Fejesa ishte një fazë e domosdoshme për përgatitjen e dasmës nga ana materiale. Po ashtu fejesa ishte një marrëveshje midis familje së vajzës e djalit, e kryer sipas disa rregullave rigorozisht të përcaktuara, rregulla që pasqyronin pozitën e nënshtruar të gruas në familje e shoqëri.

Në marrëveshje, e cila zakonisht bëhej në familjen e vajzës, merrnin pjesë 3-4 persona nga ana e vajzës si dhe 3-4 persona nga familja e djalit, si dhe shkesi. Këto bisedime bëheshin për të përcaktuar detyrimet që do të përmbushte secila palë. Familja e djalit duhej të paguante një sasi të përcaktuar parash (grosh apo napolona flori më vonë, kurse lekë pas vitit 1945). Familja le vajzës merr përsipër se sa pajë do të marri me vete nusja.
Këto marrëveshje apo kontrata ishin të detyrueshme për t’u zbatuar nga të dyja palët dhe garant ishte shkesi.

Fejesa konsiderohej si një faktor për forcimin ekonomik edhe shoqëror të familjeve respektive.5 E njëjta gjë ndodh edhe në Shkodër “vajzave u qe kufizuar çdo liri, përkitazi me zgjedhjen e shokut të jetësë. Kur kërkohej për fejese ndonjë vajzë,  hetohej” e kaluara e saj, e prindërve të saj si edhe ajo e farefisit. Kjo gjë kërkohej sepse besohej se nëse vajza ka ndonjë të kaluar të keqe, do të vazhdojë ta ketë gjithmonë këtë, duke marrë për bazë dhe fjalën e urtë të vjetër “ djali ose vajza vesin si ta ndjekin, plaket, vdes e s’mund t’ia hjekin”.

Përgjithësisht për fejesën e vajzave mendonin prindërit e saj. Megjithatë një rol të madh ka luajtur edhe daja (është fenomen mbarëshqiptar). Jo vetëm në momentin e fejesës, por gjatë gjithë jetës së nipave dhe mbesave, daja është një nga njerëzit më të rëndësishëm, lidhur kjo edhe me institucionin e leviratit (lidhja e dajës me nipat dhe mbesat), e trashëguar nga e kaluara.

Librin e gjeni ne librarine “ADRION” pallati i kultures Tirane
Publikohet për her t`par në faqen Tirona

NGATirona
BurimiTirona
SHPËRNDAJE
Mirsevini në faqen e komunitetit Tironas https://www.tirona.website/ Faqja Tirona ka si mision te bashkoje te gjithe qytetaret Tironas ne mbrojtje te vlerave historike, kulturore dhe patriotike te qytetit tone. Bashke jemi me te forte.